پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی–تحلیلی، سیر تحول گونه‌های ترانه‌ی فارسی را از دوره‌ی قاجار تا روزگار معاصر بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که ترانه، به‌مثابۀ متنی ادبی–اجتماعی، چگونه در تعامل با دگرگونی‌های سیاسی و فرهنگی، صورت‌بندی‌های متنوعی یافته است. تمرکز اصلی بر ویژگی‌های زبانی، بلاغی و روایی ترانه‌هاست تا از این رهگذر، هم نسبت آن با سنت شعر کلاسیک فارسی روشن شود و هم ظرفیت‌های تازه‌ای که ترانه برای آزمودن مرزهای زبان و فرم ادبی پدید آورده است. بدین منظور شش گونۀ اصلی شامل تصنیف کلاسیک، ترانۀ کوچه‌بازاری، ترانۀ نوینِ اعتراضی، سرود انقلابی، پاپ عاشقانه و رپ فارسی از منظر سطح زبان (فاخر، محاوره، تلفیقی)، ساختار روایت، صور خیال و کارکرد گفتمانی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ترانه‌ی فارسی، برخلاف تصور حاشیه‌ای‌بودن، همواره عرصه‌ای برای نوآوری ادبی بوده است: از تثبیت زبان محاوره در قالب موزونِ کوچه‌بازاری، تا آفرینش «استعارۀ فشرده» در ترانۀ اعتراضی دهۀ چهل، و نهایتاً شکل‌گیری «شعر گفتار» در رپ فارسی. در تمام این دوره‌ها، ترانه نه فقط بازتاب‌دهنده‌ی عواطف فردی، که بستری برای بازنمایی هویت جمعی، اعتراض اجتماعی و حافظۀ فرهنگی بوده است.