نیمه‌ی دوم قاجاریه، عصر آشنایی و روبه‌رو شدن با پیشرفت‌های شگفت‌انگیز جهان و عقب‌ماندگی شدید ایران است. روشنگری‌هایی که از طریق روزنامه و خاطره و سفرنامه و ترجمه و رساله‌های انتقادی انجام می‌گیرد، ذهنیت ایرانیان را از دنیای انتزاعی و قضا و قدرمآبانه‌ی پیشین خارج و با دنیاهای کاملا واقعی درگیر می‌کند که باورمندی به آن نیازمند گزارش‌های جزئی‌نگرانه، جامعه‌شناختی، روانشناختی و برخوردار از زبان و بیانی ساده و شفاف، و لحنی استدلالی و تحلیلی و اقناع‌گرانه است. هم‌چنین قدرت‌یابی توده‌های مردم در قلم‌رو سیاست، و ضرورت مبارزه برای اصلاحات در جامعه، گرایش به آن شیوه‌ی ساده و سبک استدلالی را به مهم‌ترین ابزار روشنگری در دست روشنفکران و روزنامه‌نگاران و مبارزان تبدیل می‌کند. عامل‌های دیگری که بر نثر تحلیلی در این دوره تاثیر می‌گذارند عبارتند از فن روزنامه‌نگاری و گزارش‌های تلگرافی، که اولی موجب سادگی زبان و دومی عامل افزایش ایجاز است. هم‌چنین زبان احساسی و خطابه‌ای و جنبه‌های پرسشی و گفتگویی این‌نثر نیز از عوامل سادگی و صراحت و عاطفی بودن آن و تقویت کننده‌ی جنبه‌های استناد و استدلال است. خصوصیاتی چون گرایش به زبان معیار و دستورمند و در آمیختن با طعن و طنز و کنایه در این نثر، نشان‌دهنده‌ی حضور نویسندگان جدی با دیدگاه‌های اندیشمندانه است و خصوصیاتی چون برجسته بودن عناصری از زبان محاوره و گرایش به زبان حال و خیال نیز تاثیر فکر و فرهنگ حاکم بر ذهنیت توده‌های مردم را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که این زبان از ظرفیت‌های لازم برای نمایندگی از انواع افکار و روحیات را دارا است.